Autor : Marek W. PIŁAT
CZĘŚĆ I. DOKUMENTY ŹRÓDŁOWE
Dział A. Dokumenty archiwalne.
Dzięki odnalezieniu w zasobach Archiwum Państwowego w Koszalinie - Oddział w Szczecinku zawartej w kilku teczkach dokumentacji strat wojennych (za okres II WŚ) w substancji miejskiej miasta Szczecinka wydaje się być możliwe ustalenie "bilansu otwarcia" polskości Szczecinka.
Dokumenty będące podstawą do sporządzenia niniejszego bilansu zawarte są w zespole aktowym "Starostwo Powiatowe w Szczecinku" i składają się z fragmentarycznej zawartości kilku teczek oraz jednej kompletnej - teczki nr 221.
Teczka nr 221.
Teczka zawiera dwa dokumenty :
Pismo przewodnie Urzędu Pełnomocnika Rządu R.P. na obwód Szczecinek z dnia 4 lipca 1945 roku, sygnowane znakiem Bd.Bud. 34/45, w którym mowa o załączonym do pisma planie miasta wraz z innymi załącznikami, które zebrane są w innych teczkach. Pismo jest kopią oryginału; sporządzone zostało na cienkim papierze prawdopodobnie V klasy tzw. przebitce maszynowej. Format zbliżony do A4 (szerokość 210 mm; wysokość 275 mm - prawdopodobnie obciety format A-4). Na piśmie znajduje się odręczny podpis p. Kaweckiego - Kierownika Biura Techniczno Budowlanego Urzędu Pełnomocnika Rządu RP na obwód Szczecinek w zastępstwie.
Plan miasta Szczecinka (zeskalowany) na jednym arkuszu papieru.z odręcznie naniesionymi trzema barwami obiektami, które uległy uszkodzeniu w toku działań wojennych. Brak daty sporządzenia planu. Papier światłoczuły, trawiony amoniakiem, kontury naświetlanych rysunków utraciły fioletowe zabarwienie i pożółkły. Prawdopodobnie jest to najstarszy zachowany, polski plan miasta Szczecinka.


Ocena przedstawionych dokumentów :
1. Pismo o którym mowa w punkcie 1 skierowane zostało do Biura Planowania Regionalnego i Odbudowy Pełnomocnika Rządu R.P. na Pomorze Zachodnie. W piśmie zawarte jest stwierdzenie "zadany plan", co pozwala twierdzić, że jest ono odpowiedzią na wcześniejsze polecenie adresata lub jego organów. Oznacza to także, iż tego typu plany miały za zadanie sporządzić inne organy terenowe z Pomorza Zachodniego - niestety brak informacji o zachowanych tego typu planach na Pomorzu.
Wykonawca zadania wykazał sporo inicjatywy różnicując odmiennymi barwami obiekty o różnym stopniu zniszczenia skutkiem działań wojennych określając jednocześnie kryteria, którymi kierował się ustalając stopień zniszczenia oraz przyporządkowując każdemu z trzech poziomów zniszczeń jedną barwę.
W piśmie tym wspomina się również o spisie budynków użyteczności publicznej w mieście Szczecinek - wynikałoby z tego, że spis ten byłby dodatkowym, dobrowolnym, nie żądanym przez przełożonych dokumentem.

Spis budynków użyteczności publicznej wymieniony jest również jako nie numerowany załącznik do nin. pisma - oprócz najistotniejszego "spisu uszkodzonych budynków" oraz "Planu miasta Szczecinka".

Pismo zostało zachowane bez jakichkolwiek oznaczeń pieczęciami, natomiast cechą charakterystyczną jest iż zostało sporządzone na maszynie do pisania nie posiadającej polskich czcionek.
2.Plan miasta Szczecinka jest dokumentem o dużych rozmiarach oraz skomplikowanym kształcie zbliżonym do prostokąta o podstawowych wymiarach maksymalnych około 1060 na 885 mm. Z powodu skomplikowanego kształtu pełne wymiary wraz z rysunkiem podałem na odrębnej stronie

Stan zachowaniadokumentu : dokument w mojej obecności został oceniony przez opiekuna zbiorów - p. mgr Monikę GŁUSZAK - p.o. Kierownika Oddziału Szczecinek Archiwum Państwowego Koszalin. Do oceny stanu zachowania zastosowano tzw. metodę stanfordzką zalecaną przez archiwistów i konserwatorów. W trzystopniowej skali dokument został zaliczony do kategorii II jako lekko uszkodzony, nadający się do renowacji. Jak można zauważyć z reprodukcji - plan posiada wiele uszkodzeń, rozdarć, przetarć. Kilka z tych uszkodzeń było wcześniej naprawianych przez podklejenie - niestety przed laty nie znano lub nie stosowano w Polsce "powiatowej" bezkwasowej bibuły japońskiej (najlepszego materiału do podklejania) i z tego powodu dokument wymaga aktualnie dodatkowych nakładów na renowację.

Dodatkowym powodem składniającym do pospiesznej renowacji tego cennego dokumentu jest fakt, że sporządzony on został (jak większość dokumentów z tego okresu) na zakwaszonym papierze, który jest najpowszechniejszą przyczyną degradacji dokumentów i książek z okresu XIX-XX wieku. Test wykonany w mojej obecności przez mgr Monikę GŁUSZAK potwierdził fakt, iż podłoże dokumentu jest silnie zakwaszone. Testu dokonano tzw.
Phisak-iem, testerem wyprodukowanym w 2001 roku na Wydziale Chemii Uniwersytetu Jagielońskiego a otrzymanym w darze przez Oddział Szczecinek AP Koszalin z tegoż Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przeprowadzona próba wykazała kwasowość poniżej 6,8 pH, co oznacza, że papier jest zakwaszony i istnieje zagrożenie dla dokumentu.

Pochodzenie dokumentów : Niniejszy akapit dotyczy wszystkich dokumentów wymienionych w piśmie przewodnim (pkt 1) jako załączniki.
Dokumenty są w zbiorach Archiwum Państwowego Koszalin, Oddział w Szczecinku i znalazły się w posiadaniu tegoż archiwum z mocy prawa. Ponieważ na żadnym z dokumentów będących kopiami nie ma pieczęci polskich instytucji rządowych, a konkretnie Urzędu Pełnomocnika Rządu R.P. na obwód Szczecinek - nie ma pewności, że dokumenty te zostały wysłane lub użyte zgodnie z przeznaczeniem.

Potwierdzeniem ich dotarcia do Biura Planowania Regionalnego i Odbudowy Pełnomocnika Rządu R.P. na Pomorze Zachodnie byłoby posiadanie oryginałów tych dokumentów w zbiorach któregoś z archiwów Pomorza Zachodniego.
Przeprowadzona z udziałem wspominanej wyżej p. mgr Moniki GŁUSZAK pobieżna kwerenda w poszukiwaniu oryginałów dokumentów nie przyniosła na razie rezultatów. Kwerenda polegała na przejrzeniu wykazów zespołów archiwalnych posiadanych przez Archiwa Państwowe a zarejestrowanych w jednej z centralnych baz danych (prawdopodobnie bazie "Skarbiec").

Istnieje dowód, że omawiany Plan wraz z pismem przewodnim dotarł do adresata i był przez Biuro Planowania Regionalnego i Odbudowy Pełnomocnika Rządu R.P. na Pomorze Zachodnie analizowany, a następnie w związku z tym została skierowana korespondencja służbowa, w której zapewne wyrażono zdziwienie z powodu niskiej wartości szkód wojennych wyliczonych w wykazie i zilustrowanych nin. planem.
Dowodem tym jest kopia pisma znajdującego się w teczce nr 219 zespołu "Starostwo Powiatowe w Szczecinku" (karta 36 A).
W piśmie tym, datowanym dnia 5 sierpnia 1945 roku podpisany inż. Maciejewski tłumaczy, iż w ewidencji strat wojennych nie ujęto 1/3 (jednej trzeciej) obszaru miasta zajętego "przez sztaby i oddziały sowieckie", gdzie grupy inwentaryzacyjne nie miały dostępu.
Niestety, ten dokument również nie jest opatrzony jakąkolwiek pieczęcią.

Treść dokumentu

Cechą charakterystyczną Planu jest to, że został sporządzony z poprawionej kalki podkładu planu (używanej do naświetlania papieru światłoczułego) z czasów niemieckich. Dowodem tego są rozliczne nazwy ulic oraz punktów terenowych z czasów niemieckich. Sama nazwa miejscowości na planie "Szczecinek" została wpisana na kalkę bardzo starannie dużymi literami.

Obiekty zniszczone i uszkodzone zostały naniesione odręcznie kredkami w trzech kolorach : czerwonym, zielonym oraz niebieskim. Oznaczenia te są bardzo precyzyjne. Odciśnięte ślady użycia kredek są bez trudu zauważalne na odwrocie dokumentu.
Jest prawie pewne, że podkład nie posiadał oznaczonych konturów budunków a jedynie oznaczone (ponumerowane) posesje, nie zawsze zgodne z numeracją domów przy ulicy.
Prawdopodobnie oznaczanie uszkodzonych obiektów odbywało się na podstawie inwentaryzacji lub oględzin obiektów sporządzonych na odrębnych notatkach, gdyż posiadane dowody na to wskazują.
Dla przykładu :
Przy znanej autorowi od urodzenia ulicy Mierosławskiego (niem. Luizenstrasse Luisenstrasse) autorzy planu prawdopodobnie umieścili jako jeden budynek kilka budynków (nr nr 11-13 oraz nr 15) i w efekcie wygląda to tak, jakby rodzinny dom (nr 11) nigdy tam nie istniał.
Na dodatek budynek narożny (nr 15) posiada dorysowane dodatkowe skrzydło od strony ul. Koszalińskiej, co jest niezgodne z prawdą.
Numeracja posesji przy tej ulicy jest zgodna po stronie nieparzystej do numeru 5. Dwa budynki w następnej kolejności mają numerację 9 oraz 11-13. Tymczasem pomiędzy tymi budynkami znajduje się cyfra 7.

Istotną sprawą jest to, że nie odnotowano narożnego budynku, stojącego w widłach ulic Polnej oraz Mierosławskiego. Zdaniem autora oznacza to, że na planie sytuowano tylko uszkodzone obiekty.
Dla porównania - w tym samym miejscu umieszczony został wycinek planu z późnych lat 70-tych (po dotknięciu wskaźnikiem myszki pojawi się ("wskoczy") inny, większy obraz zapowiedzianego planu a także konieczność ustawienia pola widzenia.
Jeśli kliknąć - na plan - można się połączyć z przygotowywaną stroną monografii tej ulicy !).



Czerwone cyfry oznaczają aktualne numery domów zbudowanych przed 1945 rokiem i do dziś istniejących przy ul. Mierosławskiego. Kolorem fioletowym (bez numerów) oznaczono budynki powstałe po 1945 roku, a w istocie w latach 1964 - 1969. Kolor beżowo-brązowy - warstwice.

Porównanie dwóch planów tego samego fragmentu miasta Szczecinka pozwala na sformułowanie wniosku, że Plan z roku 1945 został sporządzony na podkładzie planu poniemieckiego, wówczas już niezgodnego z normą DIN, która zakładała obowiązek zorientowania planu w sposób typowy dla map tzn. u góry północ, z prawej - wschód, z lewej zachód, na dole południe. W ten sposób sporządzano plany architektoniczne w Szczecinku pod koniec lat 30-tych. Ponadto nie sposób nie powstrzymać się od uwagi, że na bazie nin. planu - około dziesięciu lat wcześniej sporządzono reklamowy folder miasta Neustettin wraz z planem ulic, numerami posesji oraz w identycznym odchyleniu od osi północ - południe. Folder, o którym mowa powstał z całą pewnością po roku 1933 - o czym świadczy nazwa Sportplatz w wykazie ulic miasta. Świadczy ta nazwa również o trzeźwym stosunku ówczesnych lokalnych władz do nazizmu. Plan miasta Neustetin wraz z wykazem ulic jest dostępny z prezentacji dokumentu (strona 4).

Zaciekawienie budzą cienkie linie w wewnętrznej przestrzeni ulic oznaczające prawdopodobnie sieć wodociągową (linie ciągłe) oraz sieć kanalizacji sanitarnej (linie porozdzielane kółkami). Prawdopodobnie brak oznaczeń dla kanalizacji burzowej. Wynika to z faktu iż ulica Mierosławskiego posiadała kanalizację burzową od ok 1935 roku z obu stron jezdni. Kanalizacja ta posiadała po 4 studzienki z odstojnikami z każdej strony jezdni.


Zainteresowanie budzą także czerwone kółka oznaczeń dot. obszarów zajętych w mieście przez Armię Czerwoną - niestety brak oznaczeń granic tych obszarów i należy przyjąć, że czerwone kółka oznaczają w większości przypadków zablokowane wejście (wjazd) w ulicę. Okazuje się jednak, że ustalenie granic tych obszarów będzie możliwe na podstawie innej dokumentacji archiwalnej.
Poniżej wielkiej nazwy miasta na planie znajduje się ciemny prostokąt znacznie mniejszych rozmiarów (nad skalą) a powyżej prostokąta numer "3742", którego znaczenia na razie nie udało sie ustalić.

Bardzo dobrze widoczne jest na planie założenie cmentarne (teren dzisiejszego Cmentarza Komunalnego) z końca lat 30-tych. Z czasem przebiegi alejek zatarły się i trudno odnaleźć miejsca oznaczone na planie.


Dokumentu w toku opracowywania. Dalsze ustalenia przedstawione bedą w terminie późniejszym !

Aktualnie autor zaprasza do obejrzenia prezentacji przedstawionych dokumentów oraz zgrupowanych na dodatkowej stronie prezentacji niektórych załączników wraz z naniesionymi uwagami (strona 4 prezentacji - dodana 16.10.2004 r.).


UWAGA ! Ze względu na konieczność oceny dokumentu podstawowego tj. planu miasta Szczecinka został on sprządzony w bardzo dużym formacie (4.685 x 3537 pikseli lub 793 x 599 mm). Bez tych rozmiarów dokument ten byłby całkowicie nieczytelny.
W konsekwencji plik zawierający prezentację posiada objętość około 18 Mb a więc i długi czas pobierania.


Po wzbogaceniu prezentacji o dodatkową stronę objętość pliku prezentacji uległa zwiększeniu do ok. 29 Mb, podobnie jak i czas pobierania. Przybyło sporo ułatwień pomocnych w poznaniu dokumentów jak i przeszłości.

Autor przeprasza, ale operacja ta nie jest już tak uciążliwa jak w początkach Internetu, a dodatkowa strona prezentacji wyjaśnia bardzo wiele. Poza tym - za kilka lat prawdopodobnie pliki tej wielkości będą czymś normalnym. Z tego powodu aktualnie można pobrać dwie wersje prezentacji :

- starszą - posiadającą ok 18 Mb


- nową, wzbogaconą o "Wykaz (rzeczowo-wartościowy) szkód wojennych" oraz ułatwienia - posiadającą ok. 29 Mb. Wersja ta posiada oznaczenie "2a" -

Prezentacja umożliwia wielokrotne powracanie do obrazów dokumentów. "Przyciski" manipulatorów prezentacji znajdują się w lewym górnym rogu prezentacji (w niebieskim kolorze).
Zapraszamy !
Ponadto opublikowano dokumenty :

Teczka nr 219.
Dokumenty z kart nr nr 38 - 43, 45 - 48
"Spis budynków zniszczonych w czasie działań wojennych w mieście Szczecinek" -
publikowane jest chwilowo tylko wstępne omówienie oraz prezentacja tych dokumentów, które są dopiero opracowywane. Plik prezentacji ok. 10 Mb -
Dokumenty z kart nr nr 49 - 51
"Spis budynków użyteczności publicznej miasta Szczecinka wg stanu z maja 1945 r."
- opublikowane wstępne omówienie oraz prezentacja wyżej wymienionych dokumentów. Plik prezentacji ok. 3 Mb -

Dokumenty z kart nr nr 7 - 8, 52 - 57
"Wykaz szkód wojennych, szczegółowy w mieście Szczecinek województwo Zachodnie Pomorskie" -
wraz z korespondencją z Pełnomocnikiem Rządu RP, pismem przewodnim z naniesionymi poprawkami (brudnopis ?) - opublikowano wstępne omówienie oraz prezentacje dokumentów. Plik prezentacji ok. 9 Mb -


Dokumenty z kart nr nr 1 - 6
"Instrukcja wykonania uproszczonego spisu szkód wojennych w budynkach mieszkalnych, gospodarczych i przemysłowych" -
z Ministerstwa Odbudowy RP z czerwca 1945 r. - publikowana jest na razie tylko prezentacja dokumentów .
Plik prezentacji ok. 9 Mb -


Teczka nr 90.
Dokumenty z kart nr nr 7 - 12
"Wykaz szkód wojennych, szczegółowy w mieście Szczecinek województwo Zachodnie Pomorskie"
-prawdopodobnie kopia egzemplarza przesłanego do Pełnomocnika Rządu RP a znanego już z zawartości teczki nr 219 - Opublikowana jest na razie tylko prezentacja dokumentów. Plik prezentacji ok. 9 Mb -
Zapraszamy !
19 października 2004 r. 5 października 2004 r.
Powrót do PLUS-MINUS